در روز ۲۲ تیرماه ۱۴۰۵ (۱۳ ژوئیه ۲۰۲۶)، دمای هوای شهر دهلران در استان ایلام به ۵۲٫۱ درجه سلسیوس رسید که بالاترین دمای ثبتشده در جهان از ابتدای سال ۲۰۲۶ محسوب میشود. از مجموع ۱۰ نقطه گرم جهان در این روز، ۸ ایستگاه متعلق به ایران بود که ۶ ایستگاه آن در استان خوزستان قرار داشتند. این پژوهش با بهرهگیری از دادههای ایستگاههای همدیدی، مدلهای CMIP6 و گزارشهای سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، به تحلیل عوامل دینامیکی و اقلیمی این رویداد بیسابقه میپردازد و پیامدهای ژئومورفولوژیک آن شامل تشدید فرسایش خاک، افزایش ریزگردها و شتاب بیابانزایی در مناطق غرب و جنوبغرب کشور را مورد بررسی قرار میدهد. نتایج نشان میدهد که ترکیب پدیده گنبد گرمایی (Heat Dome)، النینوی بسیار قوی، گرمایش بیسابقه دریای مدیترانه و روند بلندمدت تغییر اقلیم به صورت همزمان در شکلگیری این موج گرما نقش داشتهاند. بر اساس پروجکشنهای مدلهای اقلیمی، فراوانی و تداوم امواج گرمای توأم با خشکسالی در ایران تا پایان قرن به طور چشمگیری افزایش خواهد یافت که پیامدهای مستقیمی بر پایداری دامنهها، فرسایش پذیری خاک و مخاطرات ژئومورفیک مانند سیلابهای ناگهانی پس از گرما خواهد داشت.
۱. مقدمه
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در کمربند خشک و نیمهخشک جهان، یکی از آسیبپذیرترین مناطق در برابر پیامدهای تغییر اقلیم محسوب میشود. از دیدگاه ژئومورفولوژی، افزایش دمای بیسابقه نه تنها یک چالش اقلیمی، بلکه عاملی برای تشدید فرآیندهای تخریب سطح زمین است. گرمای شدید باعث افزایش تبخیر و تعرق، کاهش رطوبت خاک، از بین رفتن پوشش گیاهی و در نتیجه افزایش حساسیت اراضی به فرسایش بادی و آبی میشود. موج گرمای تیرماه ۱۴۰۵ از بسیاری جهات بیسابقه بوده و در این مقاله با تکیه بر آخرین دادههای هواشناسی و خروجیهای مدلهای اقلیمی، به تبیین علل این پدیده و پیامدهای ژئومورفولوژیک آن میپردازیم.
۲. دادهها و روششناسی
دادههای مورد استفاده در این پژوهش شامل دادههای دمای روزانه ۹۸ ایستگاه همدیدی در سراسر کشور برای دوره ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۴ و دادههای بروز (۲۰۲۶) از پایگاههای جهانی ثبت دما است. برای پروجکشنهای آینده، از خروجی ۶ مدل از مجموعه CMIP6 تحت سناریوهای SSP2-4.5 و SSP5-8.5 استفاده شده است. تحلیل رویدادهای حدی بر اساس صدکهای ۹۵ام برای دمای حداکثر و ۵ام برای بارش انجام گرفته است. همچنین برای ارزیابی پیامدهای ژئومورفولوژیک، از دادههای پوشش گیاهی (NDVI) و شاخص خشکی (AI) در بازه زمانی مذکور استفاده گردید.
۳. یافتهها
۳-۱. رکوردهای دمایی ثبتشده
در روز ۲۲ تیرماه ۱۴۰۵، ایستگاه هواشناسی دهلران دمای ۵۲٫۱ درجه سلسیوس را ثبت کرد. یک روز پیش از آن، یعنی ۲۱ تیرماه، دمای همین شهر ۵۱٫۵ درجه گزارش شده بود. اگرچه رکورد مطلق تاریخی ایران با ۵۳٫۷ درجه مربوط به اهواز در سال ۲۰۱۷ همچنان پابرجاست، اما تکرارپذیری دماهای فرین در یک منطقه و در بازه زمانی کوتاه، زنگ هشداری جدی برای اقلیمشناسان و ژئومورفولوژیستها است.
شهرهای بستان (۵۱٫۶ درجه)، اهواز (۵۰٫۸ درجه)، امیدیه و صفیآباد دزفول (هر دو ۵۰٫۵ درجه) و آبادان (۵۰٫۲ درجه) دیگر نقاطی بودند که از مرز ۵۰ درجه عبور کردند. استان خوزستان با ۶ شهر در میان ۱۰ نقطه گرم جهان، عنوان گرمترین استان جهان را به خود اختصاص داد.
۳-۲. گنبد گرمایی: عامل دینامیکی فوری
مهمترین عامل دینامیکی این موج گرما، استقرار سیستم پرفشار جنبحارهای بسیار پایدار بر فراز کشور است. این پدیده که به «گنبد گرمایی» معروف است، با ایجاد یک سامانه پرفشار در جو میانی، مانند یک درپوش از صعود هوا و تشکیل ابر جلوگیری میکند. فرونشست هوای گرم در این سامانه، هوا را به صورت آدیاباتیک گرمتر کرده و از تخلیه گرما به جو بالادست ممانعت به عمل میآورد. تداوم این شرایط باعث انباشت تدریجی گرما و ثبت دماهای فرین میشود.
۳-۳. النینوی بسیار قوی: محرک اقلیمی کلان
سازمان جهانی هواشناسی (WMO) پیشبینی کرده است که ۹۱ درصد احتمال دارد دستکم یکی از پنج سال آینده از آستانه ۱٫۵ درجه سلسیوس گرمایش جهانی عبور کند. پدیده النینو در سال ۲۰۲۶ با قدرتی بیسابقه در حال شکلگیری است؛ بهگونهای که برخی مدلها آن را قویترین رویداد پس از سال ۱۸۷۷ پیشبینی میکنند.
رئیس مرکز ملی تغییر اقلیم هواشناسی تأیید کرده است که تابستان امسال در اغلب مناطق ایران گرمتر از نرمال است و انتظار میرود النینوی فعلی به النینوی قوی تبدیل شود. اوج اثرات گرمایشی این پدیده در بازه زمانی مهرماه تا اسفندماه ۱۴۰۵ پیشبینی شده است.
۳-۴. گرمایش بیسابقه دریای مدیترانه
اقیانوسهای جهان نقش مهمی در تعدیل دمای کره زمین ایفا میکنند و حدود ۹۰٪ گرمای اضافی ناشی از گازهای گلخانهای را جذب میکنند. دمای سطح آبهای جهان در ژوئن ۲۰۲۶ با ۲۰٫۹۸ درجه سلسیوس، رکورد جدیدی برای این زمان از سال ثبت کرد.
بهطور خاص، دریای مدیترانه در ژوئن ۲۰۲۶ گرمترین ماه ژوئن تاریخ ثبت خود را تجربه کرد. دمای آب در برخی نقاط این دریا تا ۸ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت گزارش شده است. با توجه به اینکه دریای مدیترانه منبع اصلی رطوبت و گرمای ورودی به سامانههای جوی غرب کشور است، این گرمایش بیسابقه نقش مهمی در تشدید دمای هوا در نیمه غربی ایران داشته است
۴. بحث
۴-۱. همافزایی عوامل
آنچه موج گرمای تابستان ۱۴۰۵ را از امواج گرمای پیشین متمایز میسازد، همافزایی همزمان چندین عامل در مقیاسهای مختلف مکانی-زمانی است: در مقیاس محلی، گنبد گرمایی؛ در مقیاس منطقهای، گرمایش بیسابقه دریای مدیترانه؛ در مقیاس کلاناقلیمی، النینوی بسیار قوی؛ و در مقیاس بلندمدت، روند گرمایش جهانی ناشی از فعالیتهای انسانی. این همافزایی باعث شده است که شدت این موج گرما از مجموع ساده اثرات تکعاملها فراتر رود.
۴-۲. پیامدهای ژئومورفولوژیک موج گرما
از منظر ژئومورفولوژی، پیامدهای این موج گرما را در سه سطح میتوان بررسی کرد:
۱. تشدید فرسایش بادی و تولید ریزگردها: گرمای شدید باعث کاهش شدید رطوبت سطحی خاک و از بین رفتن پوشش گیاهی مرتعی در مناطق غرب و جنوبغرب میشود. این شرایط، کانونهای جدید تولید ریزگرد را فعال کرده و به افزایش گردوغبار در استانهای خوزستان، ایلام و کرمانشاه منجر خواهد شد.
۲. افزایش خطر سیلابهای ناگهانی: گرماهای فرین معمولاً با الگوهای بارشی سیلآسا (بهویژه در پاییز) همراه میشوند. خاکهای خشک و سختشده در اثر گرما، نفوذپذیری خود را از دست داده و رواناب سطحی را افزایش میدهند که وقوع سیلابهای ناگهانی در حوضههای زاگرس را تشدید میکند.
۳. شتاب بیابانزایی: افزایش تبخیر و تعرق در کنار کاهش بارش مؤثر، باعث عقبنشینی پوشش گیاهی و گسترش اراضی بیابانی در حاشیه کویر مرکزی و دشتهای جنوبی میشود که یک زنجیره بازخوردی مثبت برای گرمایش بیشتر ایجاد میکند.
۴-۳. چشمانداز آینده بر اساس مدلهای اقلیمی
مطالعات پروجکشن اقلیمی برای ایران نشاندهنده افزایش چشمگیر فراوانی و تداوم رویدادهای حدی گرم و خشک است. بر اساس سناریوی SSP2-4.5، فراوانی سالانه رویدادهای گرم-خشک مرکب از میانگین تاریخی ۲٫۸ رویداد به ۸٫۲ رویداد تا پایان قرن افزایش خواهد یافت و تداوم آنها از ۴٫۴ روز به ۲۰٫۶ روز خواهد رسید. در سناریوی بدبینانه SSP5-8.5، این اعداد به ترتیب به ۱۰٫۴ رویداد و ۳۶ روز میرسند. این افزایش تداوم گرما، فشار مضاعفی بر منابع آب زیرزمینی و پایداری دامنهها وارد خواهد کرد.
مطالعه دیگری که در نشریه Scientific Reports منتشر شده است، نشان میدهد که مناطق پُرخطر اقلیمی در ایران تا سال ۲۰۲۸ حدود ۱۰٪ افزایش یافته و بیش از ۳۶٪ از مساحت کل کشور را در بر خواهد گرفت. فراوانی و تداوم امواج گرما بهویژه در زاگرس جنوبی و شرق و غرب ایران افزایش خواهد یافت و مناطق مرتفع با شتاب گرمایش بیشتری مواجه خواهند شد.
۴-۴. هشدار برای تابستان ۲۰۲۶
سازمان جهانی هواشناسی هشدار داده است که تابستان ۲۰۲۶ ممکن است به گرمترین تابستان تاریخ ثبت هواشناسی تبدیل شود و بخش قابلتوجهی از جمعیت زمین با دمای بالاتر از نرمال اقلیمی مواجه خواهند شد. با توجه به پیشبینی تقویت النینو در ماههای آینده، احتمال ثبت رکوردهای دمایی جدید تا پایان سال ۲۰۲۶ بسیار بالا است.
۵. نتیجهگیری و توصیههای سیاستی
موج گرمای بیسابقه تیرماه ۱۴۰۵ در ایران، نتیجه ترکیب گنبد گرمایی، النینوی بسیار قوی، گرمایش بیسابقه دریای مدیترانه و روند بلندمدت تغییر اقلیم است.
تکرارپذیری دماهای فرین در یک منطقه و حضور ۸ شهر ایران در میان ۱۰ نقطه گرم جهان، نشاندهنده ورود کشور به فاز جدیدی از تنشهای اقلیمی است که پیامدهای آن فراتر از هواشناسی و در حوزه ژئومورفولوژی کاربردی شامل تشدید فرسایش، افزایش ریزگردها و شتاب بیابانزایی قابل ردیابی است.
بر اساس یافتههای این پژوهش، توصیههای زیر ارائه میشود:
۱. تدوین برنامه سازگاری با گرمایش: با توجه به پروجکشنهای افزایش چشمگیر امواج گرما تا پایان قرن، تدوین برنامههای سازگاری در بخشهای کشاورزی، انرژی، آب و مدیریت مناطق بیابانی ضروری است.
۲. بازنگری در شاخصهای طراحی شهری و روستایی: افزایش تداوم امواج گرما تا ۳۶ روز در سناریوی بدبینانه، الزامات جدیدی برای طراحی شهری، عایقبندی ساختمانها و توسعه فضاهای سبز شهری ایجاد میکند.
۳. پایش مستمر کانونهای فرسایش بادی: با توجه به افزایش دمای خاک و کاهش رطوبت، پایش ماهوارهای کانونهای تولید ریزگرد و انجام عملیات بیابانزدایی با گونههای مقاوم به گرما در اولویت قرار گیرد.
۴. تقویت سیستمهای هشدار سریع و پیشبینی سیلاب: با توجه به خطر سیلابهای ناگهانی پس از گرماهای فرین، توسعه مدلهای هشدار سیل بر اساس شاخصهای خشکی خاک ضروری است.
۵. کاهش انتشار گازهای گلخانهای: در بلندمدت، تنها راه مهار روند افزایشی امواج گرما و پیامدهای ژئومورفولوژیک آن، اجرای سیاستهای جدی کاهش انتشار گازهای گلخانهای در سطح ملی و بینالمللی است.
منابع
· سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، گزارش پیشبینی فصلی تابستان ۲۰۲۶
· Asadi Rahim Beygi, N. et al. (2025). Projecting Future Compound Dry and Hot Extremes Events (CDHE) in Iran. Journal of Earth and Space Physics
· Near-term climate extremes in Iran based on compound hazards analysis. Scientific Reports, 15, 43843 (2025)
· Observed heat wave assessment over Iran and its future projections through 2200 under SSP scenarios. Journal of Earth and Space Physics (2026)
· گزارش پایگاه جهانی ثبت دمای هوا، تیرماه ۱۴۰۵
· Karimi, B. (2026). Geomorphic implications of extreme heatwaves in western Iran. Unpublished Research Note.
یادداشت نویسنده:
این مقاله حاصل پژوهش نگارنده بر اساس آخرین دادههای دریافتی تا تاریخ ۲۵ تیرماه ۱۴۰۵ میباشد. نظرات علمی مطرحشده صرفاً جنبه پژوهشی داشته و هرگونه بهروزرسانی دادهها متعاقباً اعمال خواهد شد